इजरायल(हमास युद्ध र कतार
हमासले अक्टोबर ७ मा इजरायलमा आक्रमण गरी धेरैलाई बन्धक बनाएपछि कतारले बन्धकहरूलाई मुक्त गर्न अमेरिका र इजरायलसँग मिलेर काम गरिरहेको छ।

यी प्रयासहरूको परिणाम हो कि अक्टोबर २० मा दुई अमेरिकी महिला बन्धकहरूलाई हमासबाट सफलतापूर्वक उद्धार गरियो।

यसपछि इजरायल र हमासबीच वार्ता गर्ने प्रयास तीव्र भयो र अन्ततः दुवै पक्ष चार दिने युद्धविराम र बन्धकहरूको रिहाइमा सहमत भए।

कतारको भूमिका बन्धक उद्धारमा मात्र सीमित रहेन। इजरायली नाकाबन्दीमा रहेको गाजामा मानवीय सहायता पुर्‍याउन इजिप्टसँगको सिमाना खोल्न खाडी मुलुकले पनि प्रमुख भूमिका खेलेको छ।

स्मरण रहोस्, कतार इजरायल र हमास दुवैसँग सम्बन्ध राख्ने देश हो। सन् २०१२ मा हमासले दोहामा आफ्नो राजनीतिक कार्यालय खोल्यो। हमासका धेरै शीर्ष नेताहरू दोहामा बस्ने विश्वास गरिन्छ।

हालै अमेरिकाले कतारलाई हमासको कार्यालय बन्द गर्न दबाब दिने प्रयास गरेको छ ।

तर, कतारले हमासको राजनीतिक कार्यालयको उद्देश्य यस क्षेत्रमा वार्ताको माध्यम बन्ने र कुनै युद्ध भड्काउने नभएको स्पष्ट पारेको छ ।

कतारले हमाससँग सञ्चारका माध्यमहरू खुला राख्नु आवश्यक रहेको बताउँदै अब सायद अमेरिकाले पनि यो कुरा बुझ्न थालेको छ ।

कतार मध्यस्थतामा विशेषज्ञ
पछिल्ला केही वर्षका उदाहरणहरू हेर्दा कतारले वार्तामा मध्यस्थता वा सहजीकरण गर्ने कलामा निपुणता हासिल गरेको देखिन्छ।

यसको एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण सन् २०२० मा कतारको राजधानी दोहामा अमेरिका र तालिबानबीच भएको शान्ति सम्झौता थियो, जसअन्तर्गत अमेरिकाले अफगानिस्तानबाट आफ्ना सेना फिर्ता गर्ने निर्णय गरेको थियो।

सन् २०१३ मा तालिबानलाई आफ्नो देशमा राजनीतिक कार्यालय खोल्ने अनुमति दिने कतार एक मात्र देश थियो।

कतारको मध्यस्थताको उदाहरण यस वर्ष सेप्टेम्बरमा देखियो जब यसले उच्च प्रोफाइल कैदी आदानप्रदानलाई सुविधा दियो जसमा पाँच अमेरिकी कैदी र पाँच इरानी बन्दीहरू रिहा गरियो। पाँच अमेरिकी कैदीलाई तेहरानबाट दोहा ल्याइएको थियो जहाँबाट उनीहरू अमेरिका प्रस्थान गरेका थिए।

यस वर्षको अक्टोबरमा कतारको मध्यस्थतामा भएको सम्झौता अन्तर्गत रुसले चार युक्रेनी बालबालिकालाई उनीहरूको परिवारमा फिर्ता गर्न सहमत भएको थियो।

कतारको मध्यस्थता प्रयासले धेरै सफलता पाएको छ। कतारी मध्यस्थताले डार्फरमा दोहा शान्ति सम्झौतामा पुग्न, इरिट्रियामा जिबुतीका युद्ध बन्दीहरूको रिहाई, सिरियामा बन्धकहरूको रिहाई र लेबनानमा राष्ट्रपति संकट अन्त्य गर्न प्रमुख भूमिका खेलेको थियो।

‘कतार तटस्थ र स्वीकार्य मध्यस्थकर्ता’
डा प्रेमानन्द मिश्रा नेल्सन मण्डेला सेन्टर फर पिस एण्ड कन्फ्लिक्ट रिजोल्युसन, जामिया मिलिया इस्लामियामा सहायक प्राध्यापक छन्।

कुनै पनि मध्यस्थताका लागि मध्यस्थकर्ता तटस्थ र दुवै पक्षलाई स्वीकार्य हुनु आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ ।

‘एकै समयमा मध्यस्थको तटस्थतालाई अयोग्य बनाउने कुनै ऐतिहासिक बोझ हुनुहुँदैन’ उनी भन्छन्। ‘वार्तालाई दिगो बनाउनको लागि ठूलो आर्थिक स्रोत चाहिन्छ, जुन मध्यस्थकर्तासँग हुनुपर्दछ।’

साथै, घरेलु मामिलाहरूमा यसको राम्रो ट्र्याक रेकर्ड र अमेरिका जस्ता शक्तिहरूसँगको राम्रो सम्बन्ध पनि मध्यस्थकर्ताका लागि उपयोगी छ। कतारले यी सबै मापदण्डहरू पूरा गर्दछ।

डा मिश्र भन्छन्, ‘कतारमा कुनै एक पक्षसँग निश्चित एजेन्डा राख्ने वा छनोट गर्ने कुनै ऐतिहासिक बोझ छैन। कतार असल नियतका साथ तटस्थ मध्यस्थकर्ता भएको छ र शत्रु पक्षलाई वार्ताका लागि एक ठाउँमा ल्याउने रणनीतिक रूपमा रहेको छ।’

कतार स्रोतसाधनमा निकै धनी भएकाले सानो देश भए पनि मध्यपूर्वमा गम्भीरतापूर्वक लिइएको डा मिश्रा बताउँछन् ।

कतारको स्थापना भएदेखि नै चौथो आधुनिक मध्यपूर्वमा इजरायल, साउदी अरेबिया, इरान र टर्कीको प्रभुत्व रहेको उनीहरुको भनाइ छ ।

र खाडीमा साउदी अरेबियाको केही विरोध बाहेक कतारको सबै क्षेत्रीय शक्तिहरूसँग राम्रो सम्बन्ध छ र यसैले कतार द्वन्द्व समाधानमा सक्षम र तटस्थ मध्यस्थकर्ताको रूपमा उभिएको छ।

उनी भन्छन्, ‘एकमात्र विश्व शक्ति संयुक्त राज्य अमेरिकासँग कतारको बलियो र विश्वासको सम्बन्ध छ। कतार संगठनात्मक उद्देश्यका लागि सबै इस्लामिक पार्टीहरूको केन्द्र हो, जसले कतारलाई मध्यपूर्वमा अपरिहार्य अभिनेता बनाउँछ। कतारले पनि यो विश्वास गर्छ कि कतारको भूमिका मध्यस्थ एक धार्मिक कर्तव्य।’

यी सबै कारकहरूले कतारलाई एक सफल मध्यस्थता बनाउँदछ, तर कतारको दृष्टिकोणबाट उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ कि मध्यस्थको भूमिकाले राज्यको ब्रान्डिङ र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा बढाउन मद्दत गर्दछ।

यसले देशलाई आफ्नो क्षेत्रीय छिमेकीहरू भन्दा सानो भए पनि एक गम्भीर क्षेत्रीय शक्ति र शान्ति निर्माताको रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्दछ।

कतारको कद कसरी बढ्यो रु
अनिल त्रिगुनायतले जोर्डन र लिबियाका लागि भारतका राजदूतका रूपमा काम गरिसकेका छन्। उनले भारतको विदेश मन्त्रालयको पश्चिम एसिया डिभिजनमा पनि काम गरिसकेका छन् ।

उनी भन्छन्, ‘सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने कतारमा अमेरिकाको धेरै ठूलो आधार छ। जहाँसम्म प्रतिव्यक्ति आयको सवाल छ, कतार यस क्षेत्रको सबैभन्दा धनी देश हो। कतारको प्रतिव्यक्ति आय १३८ हजार डलर छ र उनीहरू त्यहाँ छन्। ग्यासको विशाल भण्डार हो।’

‘तिनीहरूका नेताहरू धेरै गतिशील र अन्तर्राष्ट्रिय विचारधारा भएका छन् र उनीहरूले महसुस गर्छन् कि सानो देशको रूपमा उनीहरूले मध्य पूर्वमा धेरै प्रभाव पार्ने छैनन्।’

अनिल त्रिगुनायत भन्छन्, ‘कतारसँग पैसाको कमी छैन, त्यसैले यसले आफ्नो प्रभाव देखाउने तरिकाले ठूला शक्तिहरू विशेष गरी अमेरिकालाई संकटको समयमा मद्दत गर्न थाल्यो।’

उनी भन्छन्, ‘केही वर्ष पहिले कतारले तालिबानले राखेको एक अमेरिकी कैदीको सट्टामा पाँच तालिबानी बन्दीलाई रिहा गर्न सहयोग गरेको थियो। त्यसपछि उनीहरूले तालिबानलाई कतारमा कार्यालय खोल्न अनुमति दिए।’

कतारको सहयोगमा अमेरिका र तालिबानबीच दोहा सम्झौता भएको थियो। यस वार्तामा जहिले पनि कठिनाइ आयो, कतारले सहयोग गर्‍यो र यही कारणले गर्दा अमेरिकाले कतारलाई गैरनेटो सहयोगीको हैसियत दियो।

अनिल त्रिगुनायतका अनुसार जहाँसम्म मध्यपूर्वको सवाल छ, कतारले सुरुदेखि नै मुस्लिम ब्रदरहुडलाई समर्थन गर्दै आएको छ ।

उनी भन्छन्, ‘यही कारणले गर्दा साउदी अरब, इजिप्ट, संयुक्त अरब इमिरेट्स र बहराइनले सन् २०१७ मा कतारमाथि नाकाबन्दी लगाएको थियो।’

यी चार देशले सन् २०१७ मा कतारसँगको कूटनीतिक र व्यापारिक सम्बन्ध तोडेर त्यसमाथि समुद्री, स्थल र हवाई नाकाबन्दी लगाएका थिए।

यी देशहरूले कतारले आतंकवादलाई समर्थन गर्ने र इरानसँग धेरै नजिक रहेको बताएका थिए।

त्रिगुनायत भन्छन्, ‘यस नाकाबन्दीको समय कतारले आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव बढाउन प्रयोग गर्‍यो। र अहिले त्यसको नतिजा देखिँदैछ। कतारमाथि लगाइएको नाकाबन्दी उनीहरूका लागि वरदान साबित भयो।’

त्यसैले गर्दा, उनीहरूले विश्वको सहानुभूति पाए र उनीहरूको प्रभाव बढ्यो, र फिफा विश्वकप जस्ता घटनाहरूसँगै उनीहरूको कद बढ्दै गयो। कतारमा अहिले कूटनीतिक प्रभाव छ।

‘अमेरिकासँगको साझेदारी कतारका लागि फाइदाजनक’
कतार इस्लामिक विशेषता भएको मध्यपूर्वको नर्वेजस्तै भएको डा मिश्रले बताए ।

उनी भन्छन्, ‘मध्यपूर्वमा द्वन्द्वको अवस्था मुख्यतया इस्लामिक आन्दोलनका कारण हो जसलाई कतारले भौतिक र संगठनात्मक रूपमा समर्थन गरेको छ।’

यसबाहेक, कतार एक विश्वसनीय अमेरिकी साझेदार हो र अमेरिकालाई अन्य खाडी राजतन्त्रहरू र इजरायलको विरोध गर्ने विभिन्न शत्रु पक्षहरूको सामना गर्न कतार चाहिन्छ।

उनले कतारलाई क्षेत्रीय म्याचमेकर बनाउन इरानको कारक महत्वपूर्ण रहेको बताए ।

कतार इरानलाई स्वीकार्य छ किनभने इरानले कतारलाई टर्कीजस्तो सम्भावित खतरा मान्दैन। यस बाहेक कतार यस क्षेत्रमा बलियो लोकप्रियता भएका मुस्लिम ब्रदरहुड जस्ता इस्लामिक पार्टीहरूसँग पनि नजिक छ।

मिश्रा भन्छन्, ‘अमेरिकी रणनीति कतारको आफ्नै एजेन्डासँग मिल्छ जुन यस क्षेत्रमा शान्ति स्थापना गर्ने रचनात्मक खेलाडीको रूपमा छ।’

‘र कतारलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताको साथ बलियो खेलाडीको रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्दछ। मध्यस्थताले विश्व राजनीतिमा कतारको महत्त्वलाई बलियो बनाएको छ।’

कतारको प्रभाव बढ्छ रु
पूर्वराजदूत अनिल त्रिगुणायतले कतारको अमेरिकासँग राम्रो सम्बन्ध रहेसम्म कतारको प्रभावमा कमी नहुने बताए ।

कुनै समय कतारमाथि नाकाबन्दी लगाएको साउदी अरेबियाको आज त्यही कतारसँग घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको पनि उनले उल्लेख गरे ।

डा। प्रेमानन्द मिश्र भन्छन्, ‘मध्यपूर्व धेरै मौन क्रान्तिहरूको कुनामा छ र भविष्यमा धेरै द्वन्द्वहरू देखा पर्ने सम्भावना छ।’

‘मध्यपूर्वले थप अरब विद्रोहहरू देख्न सक्छ र क्षेत्रीय अवस्थामा इरानको भूमिका धेरै महत्त्वपूर्ण हुनेछ र त्यसैले सबै कारकहरूलाई विचार गर्दा कतारको स्थिति बलियो हुनेछ।’

‘यदि प्यालेस्टाइन समस्या समाधान भएन भने मध्यपूर्वमा गम्भीर दरार आउनेछ। अमेरिका, खाडी र इजरायलबीचको सम्बन्ध इरानसँग शत्रुतापूर्ण छ र यमन, लिबिया, लेबनानदेखि प्यालेस्टाइनसम्म धेरै चुनौतीहरू छन्।’

डा। मिश्राका अनुसार मध्यपूर्वमा शान्तिको मार्गचित्र क्षेत्रीय रूपरेखाबाट गुज्रिएको छ र कतार सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कारक हो जसले सानो राष्ट्र भए पनि मध्यस्थकर्ताको भूमिका राम्रोसँग खेलेको छ।

‘विश्व आशयको क्षेत्रीय शक्तिको रूपमा, प्रतिष्ठा, छवि र वैधताको एजेन्डाको साथ कतारको स्थिति अझ शक्तिशाली हुनेछ।’ (बीबीसी